center for sustainable justice


Sustainable Justice

Duurzaamheid in de rechtspleging gaat over toepassing van recht ter verbetering van de sociale leefomgeving, gericht op het stimuleren van evenwichtige verhoudingen tussen mensen onderling en resulterend in een kwalitatief betere samenleving. Het gaat om een verlegging van aandacht van het afrekenen van zaken in het verleden naar het vinden van oplossingen die een verbetering inhouden voor de toekomst.

De kern van het duurzaamheidsdenken in het recht gaat over de vraag op welke manier rechtsmacht ingezet kan worden. Vanouds, voor de opkomst van het Romeinse recht, waren rechtbanken gebaseerd op samenwerkingsmodellen en gericht op het herstel van harmonie binnen de rechtsgemeenschap. Daarvoor waren verschillende redenen, zoals de noodzaak om eendracht te bewaren, die nodig is in geval van nood of bij een vijandelijke inval de gemeenschap. Sinds de invoering van het Romeins Recht en daarop gebaseerde rechtssystemen gaat het over winnen en verliezen. De ene partij wordt in het gelijk gesteld ten koste van de ander. De gevoerde rechtsstrijd leidt dikwijls niet tot eendracht en verzoening, maar vaak tot verslechtering van verhoudingen.

Rechtspraak is een steunpilaar van de samenleving en helpt daarin orde te scheppen. Het is een belangrijk instrument in de samenleving dat gericht is op het verbeteren van onderlinge relaties en de verbetering van de kwaliteit van de maatschappelijke leefomgeving.

Rechtspraak is een machtsinstituut. Die macht kan verschillend gebruikt worden, maar in het geval van duurzame rechtspraak wordt van een rechter verwacht dat hij zijn macht in dienst stelt van een betere toekomst van de betrokkenen en hun omgeving met een gevoel van verantwoordelijkheid voor de lange termijn effecten van zijn interventies en regie. Door zijn macht te gebruiken om partijen elkaar respectvol te laten bejegenen en door over en weer begrip en empathie te vragen, kan hij bijdragen aan structurele verbetering van de onderlinge verhoudingen. Op die manier kunnen maatschappelijke misstanden aangepakt worden en tot oplossing gebracht worden.

Maar in de meeste gevallen is rechtspraak nog niet duurzaam en kan de tussenkomst van een rechter te gemakkelijk leiden tot extra schade aan de onderlinge verhoudingen. Het is van groot belang te onderkennen op welke aspecten van de huidige rechtspraak binnen de bestaande mogelijkheden die mogelijke schade verminderd kan worden ten faveure van interventies die juist bijdragen aan een verbetering van de onderlinge verhoudingen.

De afgelopen 25 jaar laten een geleidelijke terugkeer van de harmoniserende functie van rechtspraak zien. Vooral in landen die een rigide strijd-rechtspraak kennen, zoals de Verenigde Staten en Australië, neemt op harmonie gerichte rechtspraak een steeds prominentere plaats in. Opvallend zijn de Amerikaanse Drug Courts, Problem Solving Courts, Community Justice, Collaborative Courts, Unified Family Courts en Truancy Courts. In de rechtswetenschap is er de stroming van ’Therapeutic Jurisprudence’.

In Australië en Nieuw Zeeland ontwikkelen zich vormen van Restorative Justice (Herstelrecht), Non-Adversarial Justice en Indigenous Sentencing Courts. Indigenous Sentencing Courts is een indrukwekkende vorm van rechtspraak die cultuurverschillen overbrugt. Deze ontwikkelingen tonen aan dat rechtspraak een belangrijke bijdrage kan leveren aan de kwaliteit van de samenleving. De rechtsmacht wordt op een inventieve, creatieve en duurzame manier ingezet, gericht op de toekomst. Misdadigers komen weer terug op het rechte pad en kunnen succesvol in de samenleving integreren. Er zijn betere oplossingen voor probleemgezinnen, voor interculturele problemen en voor de terugkeer van veiligheid in een buurt of wijk.

Duurzaamheidsdenken richt zich op daadwerkelijke kwaliteitsverbetering en de meetbaarheid daarvan, waardoor de bijdrage van de rechtspraak aan de samenleving wetenschappelijk onderzocht en beoordeeld kan worden.